Đêm xuống hang già lửa chẳng lên,
Bà ngồi kể chuyện bằng im yên.
Một hơi thở nhẹ thành trang sách,
Một cái nhìn sâu đủ vạn phen.
Vết sẹo tai già không kể máu,
Chỉ nhắc mùa đói đã từng quen.
Con ngủ giữa đời chưa hiểu hết,
Mà mạch giống nòi đã ngấm tên.
1. Sức mạnh của sự tĩnh lặng
“Bà ngồi kể chuyện bằng im yên.”
Thông thường, kể chuyện là dùng lời nói. Nhưng ở đây, bà kể bằng sự im lặng. Tôi muốn nhấn mạnh rằng có những bài học lịch sử, những nỗi đau hay sự bao dung không cần đến ngôn từ. Chỉ cần một “hơi thở nhẹ” hay một “cái nhìn sâu” là đủ để gói gọn cả một pho sách đời người. Bà chính là hiện thân của một thư viện sống, nơi tri thức được truyền lại qua thần thái và sự hiện diện.
2. Vết sẹo và bản lĩnh sinh tồn
“Vết sẹo tai già không kể máu / Chỉ nhắc mùa đói đã từng quen.”
Đây có lẽ là hai câu thơ tôi tâm đắc nhất. Tôi không muốn bi kịch hóa những đau thương mà cha ông đã trải qua. Vết sẹo ấy có thể là dấu vết của chiến tranh, của lao động khổ sai, nhưng bà không kể về sự đau đớn (“máu”). Bà kể về “mùa đói” – một sự thật trần trụi về sự sinh tồn. Cách bà nhìn nhận vết sẹo một cách bình thản chính là cách bà dạy đứa cháu về lòng kiên cường: Chúng ta không sống để than vãn về vết thương, chúng ta sống để ghi nhớ mình đã vượt qua nghịch cảnh như thế nào.
3. Sự tiếp nối vô thức
“Con ngủ giữa đời chưa hiểu hết / Mà mạch giống nòi đã ngấm tên.”
Đứa trẻ trong bài thơ đang ngủ — một trạng thái thụ động và ngây thơ nhất. Nó chưa thể hiểu hết những thâm trầm trong ánh mắt bà hay những khắc nghiệt của “mùa đói”. Thế nhưng, tôi tin vào sức mạnh của dòng máu và sự thẩm thấu tự nhiên.
Dù đứa trẻ chưa hiểu bằng lý trí, nhưng những giá trị cốt lõi, cái “tên” của giống nòi đã theo hơi thở của bà thấm vào tâm hồn nó. Đó là sự chuyển giao thế hệ một cách thiêng liêng và bền bỉ nhất: Cha ông gieo hạt bằng sự hy sinh lặng lẽ, và con cháu nảy mầm từ chính sự hy sinh đó mà đôi khi chính chúng cũng không nhận ra.
